Autyzm stanowi niejednorodną grupę zaburzeń. Główną cechą autyzmu, według psychiatry dziecięcego Leo Kannera jest „niezdolność odnoszenia się […] w zwykły sposób do ludzi i sytuacji […] skrajne autystyczne osamotnienie, które – gdy to tylko możliwe –  lekceważy, ignoruje, nie dopuszcza czegokolwiek, co dociera do dziecka z zewnątrz”. To uderzające osamotnienie przybiera najróżniejsze formy w zakresie mowy, zachowania, rozwoju poznawczego i kontaktów społecznych.

Jedną z cech dziecka z autyzmem jest słabe rozumienie i stosowanie języka mówionego. Większość rodziców tych dzieci twierdzi, że rozwój mowy u ich pociech od początku nie przebiegał prawidłowo. U większości dzieci autystycznych nie występowała faza gruchania. Kiedy zaczynają wydawać dźwięki, nie prezentują typowego wzorca rozwoju mowy. Początkowe fazy używania mowy przez dzieci z autyzmem odznaczają się bardzo osobliwymi dźwiękami i wyrazami. W pierwszych fazach dziecko wydaje z siebie wysokie dźwięki, przypominające ptasie piski, a także długo po rozwinięciu umiejętności mówienia wykazują tendencję do opóźnionej lub natychmiastowej echolalii, tzn. dziecko trzyma się jakiegoś słowa lub frazy, która była wypowiedziana i powtarza ją bez widocznych powodów. Kiedy w rozwoju mowy zaczynają pojawiać się zrozumiałe zdania, można zauważyć wiele błędów gramatycznych, jakie popełniają wszystkie dzieci. Jednak u dzieci z autyzmem mają one dość osobliwy i długotrwały charakter. Dzieci te mają tendencję do odwracania zaimków „ja” i „ty”, oraz do identyfikacji i nazywania przedmiotów ze względu na ich zastosowanie np. „zamieć podłogę” na „miotłę”. Wielu dzieciom autystycznym nie udaje się naśladować gestów i zabawy na niby, które są konieczne do wczesnego rozwoju mowy. Dzieci te wolniej przyswajają sobie gesty społeczne, np. kiwnięcie ręką „pa, pa” – na pożegnanie. W przeciwieństwie do dzieci niesłyszących (które rozumieją idee komunikacji i u których wykształciła się umiejętność komunikacji niewerbalnej), dzieci z autyzmem często nie potrafią korzystać ze strategii niewerbalnych do wyrażania swoich potrzeb. Mogą wskazać na pożądany przez nich przedmiot, lecz w sytuacji braku bezpośredniego do niego dostępu umiejętność komunikowania się w sprawach jego dotyczących są znacznie ograniczone. Podobną sytuację możemy zauważyć w przypadku korzystania z zabawek jako symboli w zabawie „na niby”. Niektórzy uważają, że klucz do zrozumienia niedoskonałości komunikacyjnych dzieci z autyzmem leży w braku zrozumienia przez nie interakcji społecznych. 

Przebieg terapii logopedycznej – rozwijanie sfer funkcjonowania dziecka

U każdego człowieka w procesie rozwoju mowy bardzo ważny jest ogólny poziom jego funkcjonowania, ponieważ nie da się rozdzielić procesu nabywania kompetencji językowej od rozwoju poszczególnych sfer funkcjonowania człowieka, np.: małej i dużej motoryki, koordynacji wzrokowo-ruchowej czy percepcji odpowiedzialnej za transport bodźców płynących ze środowiska. Według teorii psychologa dziecięcego Jeana Piageta istnieje ścisła zależność między rozwojem poznawczym i językowym dziecka, ponieważ dziecko – dzięki swym możliwościom poznawczym  – tworzy swój system językowy, który stopniowo doskonali. Tak złożonych czynności jak mowa uczymy się poprzez wypracowanie międzykomórkowych połączeń w mózgu pomiędzy wieloma obszarami funkcjonalnymi, m.in. ruchowymi, słuchowymi i czuciowymi. Zatem, aby zaistniał proces komunikacji językowej, należy uruchomić wiele funkcji, opierając się na pracy licznych obszarów w mózgu.

Rozwój każdego człowieka, od chwili jego narodzin zależy od wielu różnych czynników. Dlatego też osoba zajmująca się terapią musi mieć świadomość, że tylko oddziaływanie na wszystkie funkcje psychiczne pacjenta daje szanse na całościowe wspomaganie jego procesów rozwojowych. Uczenie się nowych zachowań, zastosowanie znanych schematów działania w odmiennych sytuacjach, nabywanie kompetencji komunikacyjnych (systemu językowego) nie byłoby możliwe bez poprawnie funkcjonujących procesów zapamiętywania.

Organizacja procesów zapamiętywania w mózgu każdego człowieka jest bardzo skomplikowana, ponieważ przechowujemy w naszej pamięci nie tylko obrazy wzrokowe, ale także słuchowe, dotykowe, smakowe, węchowe, czucia wewnętrznego oraz nasze wyobrażenia i informacje zdobyte drogą językową. Dlatego też w terapii niezwykle ważna jest nieustanna stymulacja procesów pamięciowych.

Rodzaje pamięci


Pamięć symultaniczna – pozwala magazynować w pamięci wszystkie informacje przestrzenne. W praktyce oznacza to, że w prawej półkuli przechowywane są następujące obrazy: twarze i sylwetki ludzi układy przestrzenna pomieszczeń, przemierzanych często dróg, rozmieszczenia przedmiotów, figury geometryczne, znaki geometryczne, układy wzorów, muzyka, melodie mowy (cechy prozodyczne), słuchowe i wzrokowe (graficzne) obrazy samogłosek, rzeczowniki konkretne
w mianowniku (obrazy wzrokowe i słuchowe a więc zapisanych lub usłyszanych słów), wyrażenia frazeologiczne, utrwalone zwroty, ciągi zautomatyzowane (liczenie do 10, modlitwy, dane personalne, adres, reklama telewizyjna lub radiowa, piosenka). Ćwiczenie pamięci symultanicznej ułatwia dziecku globalne zapamiętywanie wyrazów oraz uczenie się organizacji przestrzennej.

Przykładowe ćwiczenie pamięci symultanicznej:
Na stole leży pięć zdjęć przedstawiających twarze domowników. Ze swojego identycznego zestawu terapeuta pokazuje jednocześnie dwa zdjęcia i odkłada, odwracając je, również jednym ruchem na stolik. Zadaniem dziecka jest wskazać i ułożyć takie same fotografie w swoim zestawie.

Pamięć sekwencyjna zależy od prawidłowego funkcjonowania struktur mózgowych lewej półkuli mózgu. Zapamiętywanie szeregów i sekwencji zależy od umiejętności dostrzegania relacji między elementami występującymi w danym porządku, czyli od rozumienia relacji między elementami (który element występuje przed, a który po jakimś elemencie). Zapamiętywanie sekwencyjne jest zapamiętywaniem krok po kroku, z uwzględnieniem linearnego uporządkowania następujących po sobie bodźców. Pamięć sekwencyjna warunkuje uczenie się języka.

Przykładowe ćwiczenia pamięci sekwencyjnej:
Ćwiczenia ze zdjęciami i obrazkami.
Terapeuta układa na stole kilka obrazków przedstawiających pokarmy. Mogą to być zdjęcia owoców, słodkich przysmaków np. wycięte obrazki z ulotek reklamowych. Po nazwaniu wszystkich obrazków, zostają one odwrócone. Terapeuta pyta dziecko "Gdzie jabłko?", "Gdzie sok?" itd.

Ćwiczenia sekwencji ruchowych:
Terapeuta układa obrazki przedstawiające jakąś czynność np. panią przygotowującą kanapki, dziecko myjące zęby, dziecko nalewające wodę do kubka. Następnie pokazuje dziecku sekwencje ruchów (dwóch/trzech/czterech) koniecznych do wykonania jakiejś czynności, np.: odkręcenie butelki, wzięcie kubka, nalanie wody, zakręcenie butelki. Ćwiczenia sekwencji ruchowych mają duże znaczenie dla stymulacji rozwoju koordynacji wzrokowo- ruchowej, która jest niezbędna w przygotowaniu dziecka do nauki pisania.

Metoda wczesnej nauki czytania J. Cieszyńskiej ma ogromny wpływ na wszystkie funkcje psychiczne dziecka. Metoda wczesnej nauki czytania oparta jest na założeniu, że we wczesnych etapach rozwoju dziecka konieczna jest równomierna stymulacja obu półkul mózgowych. Aktywność mózgu dziecka w wieku dwóch lat osiąga poziom dorosłego, w wieku trzech lat przewyższa go dwa razy i utrzymuje się do 9-10 roku życia, po czym powoli się zmniejsza, by osiągnąć stabilny poziom w osiemnastym roku życia. Oznacza to, że między drugim a czwartym rokiem życia jest optymalny czas na naukę czytania. Jest to bardzo ważne ponieważ w sytuacji zaburzeń komunikacji językowej czytanie może być jedyną formą użycia języka.

 

Katarzyna Suchocka

Więcej o mowie i komunikacji dowiesz się na szkoleniach: